BÀI NGHIÊN CỨU
LỊCH SỬ TỈNH PHÚ YÊN
Trần Đình Phương –
Trường Tiểu học Xuân Lãnh 2 –- Đồng Xuân - Phú Yên.

Câu 1: Địa danh Phú Yên chính thức có tên trên bản đồ Tổ quốc với tư cách một đơn vị hành chính từ năm nào? Để trở thành đơn vị hành chính cấp tỉnh như ngày nay, tỉnh Phú Yên trong lịch sử đã có những danh xưng nào? Trong từng giai đoạn lịch sử, thủ phủ tỉnh Phú Yên (tỉnh lỵ) đóng ở đâu? Bằng những cứ liệu lịch sử, anh (chị) hãy làm sáng tỏ quá trình hình thành tỉnh Phú Yên.
Trả lời:
Đ
ịa danh Phú Yên chính thức có tên trên bản đồ Tổ quốc với tư cách một đơn vị hành chính từ năm Tân Hợi – 1611.
Đ
ể trở thành đơn vị hành chính cấp tỉnh như ngày nay, tỉnh Phú Yên trong lịch sử là vùng đất từ đèo Cù Mông đến núi Đá Bia. Trên các bản đồ địa lý, lịch sử gần 4 thế kỷ qua danh xưng Phú Yên không thay đổi:

Năm 1611: Phủ.
Năm 1629: Dinh.
Năm 1808: Trấn.
Năm 1853: Đạo.
Năm 1899: Tỉnh.
Ngày 3/11/1975 Phú Yên và Khánh Hoà hợp nhất thành tỉnh Khánh Hoà.
Đến ngày 1/7/1989 tỉnh Phú Yên được tái lập cho đến ngày nay.
T
hủ phủ Phú Yên đóng ở những địa phương sau:


Năm 1611 đến năm 1836: thành Hội Phú, nay là thôn Hội Phú, An Ninh Tây, Tuy An.
Năm 1836 đến 1888: thành An Thổ, nay thuộc thôn An Thổ, An Dân, Tuy An.
Năm 1888 đến 1889: thôn Xuân Thạnh, Xuân Thọ 1, Sông Cầu.
Năm 1889 đến 1945: thôn Long Bình, thị trấn Sông Cầu.
Năm 1945 đến ngày 3/11/1975: thị xã Tuy Hoà.
Ngày 3/11/1975 đến 1/7/1989: Phú Yên và Khánh Hoà hợp nhất thành tỉnh Khánh Hoà.
Ngày 1/7/1989 đến nay: thành phố Tuy Hoà.
N
hững cứ liệu lịch sử sau sẽ làm sáng tỏ quá trình hình thành tỉnh Phú Yên: Chính sử ghi chép rằng: Đời Lê Thánh Tông, niên hiệu Hồng Đức năm thứ Hai (1471), sau khi thắng trận Chà Bàn, biên giới nước ta lấy núi Đá Bia ở đèo Cả làm cột mốc. Trên vùng đất mới ba phủ được thiết lập. Đó là phủ Thăng Hoa (nay là tỉnh Quảng Nam), phủ Tư Nghiã (tỉnh Quảng Ngãi), phủ Hoài Nhơn (tỉnh Bình Định). Còn từ đèo Cù Mông tới đèo Cả vẫn để dân tự trị.
Năm 1578 Chúa Tiên – Nguyễn Hoàng sai ông Lương Văn Chánh chiêu mộ lưu dân đưa đến đất Cù Mông, Bà Đài, Đà Rằng để khẩn hoang lập nghiệp. Lương Văn Chánh nguyên làm quan miền biên viễn dưới triều Lê và theo Nguyễn Hoàng vào Nam. Lương Văn Chánh thật đáng tôn thờ như một vị tiền hiền có công khai hoang lập ấp trên khắp dải đất Cù Mông –- Bà Đài - Đà Rằng trở thành giàu mạnh.
Năm 1578, ông Lương Văn Chánh vào Phú Yên chiêu tập lưu dân khai khẩn đất hoang ở Cù Mông, Bà Đài, và cho dân di cư đến đây, lại mộ dân khai hoang ở trên đất dưới triền sông Đà Diễn.
Năm 1597, với tư cách là Tổng trấn Thuận Quảng, Nguyễn Hoàng lệnh cho Lương Văn Chánh lúc này đang làm Tri huyện Tuy Viễn, trấn An Biên đưa lưu dân và Phú Yên tiếp tục cuộc khai khẩn đất hoang, kết lập gia cư, làng mạc.
Bản triều Gia dụ Hoàng đế năm thứ 54 (1611), khi thấy vùng đất mới đã phát triển quy mô và rộng khắp, Nguyễn Hoàng bèn sai Văn Phong vào lập phủ Phú Yên coi hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hoà, lấy cớ là có một số dân bản địa nổi lên xâm lấn biên cảnh. Phủ Phú Yên thuộc dinh Quảng Nam thống quản và Văn Phong được cử làm lưu thủ cai trị phủ Phú Yên. Từ đây, xuất hiện những địa danh thuần Việt như Phú Yên, Đồng Xuân và Tuy Hoà… Còn những địa danh tiếng Chăm như Cù Mông thì để nguyên, hay Bà Đài, Đà Rằng thì Việt hóa một phần thành Xuân Đài, Đà Diễn. Những địa danh này coi như tục danh.
Lương Văn Chánh có công chăn dắt lưu dân khai hoang vỡ đất, mở mang công thương nghiệp trong nội địa cũng như với các bản dân thiểu số trên cao nguyên thượng nguồn. Nhưng ông cũng không quên hướng dẫn dân chúng quy tụ thành làng mạc để phát triển tình nghĩa xóm ấp theo tinh thần đặc thù quê hương và văn hiến dân tộc. Theo quan niệm của các triều đại xưa, chỉ khi nào có đất đủ sinh sống và có dân biết lễ nghĩa theo thuần phong mỹ tục, thì triều đình mới thành lập phủ huyện và cho